Najpierw trzeba było przekonać wodę, żeby poszła inną drogą
Na Maderze problemem była nierówna dostępność wody. Bywało jej pod dostatkiem w górach i wilgotnych dolinach, podczas gdy pola w innych częściach wyspy potrzebowały nawadniania. Trzeba było połączyć jedno z drugim.
Od XV wieku zaczęto więc budować kanały nazywane lewadami. Nazwa pochodzi od portugalskiego czasownika levar, czyli nieść lub prowadzić. Prowadziły wodę ze źródeł i potoków do upraw, młynów oraz urządzeń związanych z produkcją cukru.
Początkowo były to niewielkie kanały. Wraz z rozwojem rolnictwa sięgały coraz dalej i wyżej. Trzcina cukrowa, później winnice i kolejne uprawy potrzebowały wody. A góry, jak to góry, nie zamierzały się odsunąć.
Która lewada jest najstarsza?
Jedną z najstarszych zachowanych jest Levada de Santa Luzia w Funchal. Jej początki prawdopodobnie sięgają drugiej połowy XV wieku. Pewne jest, że istniała już w 1515 roku, kiedy król Manuel I zakazał zmiany jej przebiegu.
Czyli 1515 to potwierdzenie, że kanał już działał, a nie data wbicia pierwszego kilofa.
Wskazanie jednej, bezspornie najstarszej zachowanej lewady jest trudniejsze, niż mogłoby się wydawać. Kanały przebudowywano, naprawiano i przedłużano. Dzisiejsza obudowa może być znacznie młodsza niż sam przebieg lewady.
Wiemy natomiast, że już w 1461 roku infant Fernando nakazał wyznaczanie dwóch zaprzysiężonych ludzi do podziału wody.
Najwyraźniej dość szybko zorientowano się, że samo wykopanie kanału to dopiero początek. Potem jeszcze trzeba ustalić, kto i kiedy podlewa.
Zanim poszliśmy na spacer, ktoś musiał zawisnąć nad przepaścią
Zatrzymajcie się przy lewadzie biegnącej wzdłuż skalnej ściany. Popatrzcie na półkę pod nogami. A teraz wyobraźcie sobie to samo miejsce, kiedy tej półki jeszcze nie było.
Była skała. Pod nią przepaść. I trzeba było jakoś zacząć.
Na najtrudniejszych odcinkach pracowali rocheiros — robotnicy wykuwający skałę, zawieszeni na linach mocowanych do drzew lub skalnych występów. Opisy budowy wspominają o opuszczaniu ich w koszach. Kilofami, żelaznymi prętami i młotami wykonywali półki, którymi później prowadzono kanał.
Groziły im spadające kamienie, osunięcia i upadek. Budowa lewad pochłonęła wiele istnień.
Dzisiaj człowiek na wąskim odcinku przytula się do ściany i zastanawia, czy plecak na pewno musiał być taki duży. Oni musieli tam jeszcze pracować.
Samo wykucie przejścia nie wystarczało. Trzeba było odpowiednio poprowadzić wodę. Kanał potrzebował niewielkiego, starannie wyznaczonego spadku. Dzięki niemu woda płynie grawitacyjnie, spokojnym nurtem.
Patrząc na ten nurt, łatwo przeoczyć, ile dokładności wymagało przeprowadzenie go przez góry.
Nie wszystko od początku było z kamienia
Najwcześniejsze kanały drążono w podłożu wulkanicznym. W miejscach, gdzie nie dało się wykuć koryta, stosowano również drewniane rynny. Później powstawały konstrukcje murowane z bazaltu, a z czasem betonowe.
Ale nie każda stara lewada ma solidnie obudowane ściany.
Levada dos Cedros, pochodząca z XVII wieku, została wykopana bezpośrednio w podłożu zbocza. Kamieniem wyłożono miejsca, w których grunt był mniej trwały.
Coś, co wygląda jak zwykły strumyk między korzeniami, może więc być przemyślanym dziełem ludzi sprzed kilku stuleci.
Nie każdy zabytek ma kolumny. Niektóre mają mech.
Kiedy godzina podlewania miała własną wieżę
W Canhas, przy Levada do Poiso, stoi wieża z zegarem, zbudowana w 1890 roku. Służyła do odmierzania czasu nawadniania przysługującego poszczególnym rolnikom.
Od wskazówek zależało, jak długo woda będzie płynęła na czyjeś pole.
Wyobraźcie sobie tę odpowiedzialność. Człowiek spóźnia się na spotkanie i najwyżej ktoś się obrazi. Spóźnia się z przekierowaniem wody — a sąsiadowi właśnie kończy się cierpliwość i zaczynają schnąć uprawy.
Na Maderze powiedzenie „twój czas minął” mogło mieć bardzo rolnicze znaczenie.
Nad rozprowadzaniem wody czuwali levadeiros. Docierali do gospodarstw, pilnowali podziału i pomagali rozwiązywać spory. Przy okazji przenosili wiadomości między oddalonymi sąsiadami.
Woda docierała kanałem. Wiadomości przychodziły z człowiekiem.
Kanał mógł należeć do całej wspólnoty
Budowę wielu lewad finansowali sami użytkownicy. Współwłaściciele, nazywani heréus, posiadali udziały w wodzie i ponosili koszty utrzymania kanału.
Dobrym przykładem jest Levada do Moinho w zachodniej części wyspy, związana ze szlakiem PR7. Sfinansowali ją miejscowi mieszkańcy, a prawo do korzystania z wody przysługiwało tym, którzy ponieśli koszt budowy.
My widzimy płynący kanał. Dawny gospodarz widział również własną pracę, wydane pieniądze i przyszłe zbiory.
Łatwiej wtedy zrozumieć, dlaczego zmiana podziału wody mogła wywołać znacznie więcej niż sąsiedzką sprzeczkę.
Lato, podczas którego mieszkańcy pilnowali swojej wody
W historii lewad jest rozdział, przy którym żarty trzeba odłożyć.
W 1962 roku w Lombada da Ponta do Sol mieszkańcy wystąpili przeciwko przekierowaniu wody płynącej Levada do Moinho. Od niej zależało nawadnianie ich pól.
Kiedy skierowano wodę do nowego kanału, mieszkańcy przywrócili przepływ do starej lewady. Potem zaczęli jej codziennie pilnować. Protest trwał od 6 maja do 21 sierpnia.
Wyobraźcie sobie te warty. Ktoś musiał przyjść, zostać i dopilnować, żeby wody ponownie nie zabrano.
21 sierpnia policja PSP przeprowadziła operację „Lua Cheia”, czyli „Pełnia Księżyca”. Funkcjonariusze otoczyli zgromadzonych, bili ich i otworzyli ogień.
Zginęła 17-letnia Belmira da Conceição Gonçalves, znana jako Sãozinha, uczennica liceum Jaime Moniz. Inni uczestnicy zostali ranni.
Wydarzenia te zapisały się jako Revolta das Águas — bunt o wodę. Był to opór mieszkańców broniących dostępu do nawadniania, stłumiony przez uzbrojoną policję.
Kiedy dzisiaj idziecie wzdłuż kanału w Lombada, warto pamiętać o ludziach, którzy stali przy nim tamtego lata.
Uwaga, przy którym młynie się umawiamy?
Levada do Moinho oznacza lewadę młyna. Taką nazwę spotkacie w różnych miejscach Madery.
Levada do Moinho w Lombada da Ponta do Sol, związana z buntem o wodę, i lewada przy zachodnim szlaku PR7 to dwa różne kanały. Przy tej drugiej zachowały się ruiny dawnych młynów, które zasilała.
Sama nazwa czasem więc nie wystarcza. Zanim ruszycie, dobrze ustalić, przy którym młynie właściwie się umawiamy.
A jeżeli chcecie zobaczyć młyn nadal pracujący, jest jeszcze São Jorge. Tamtejszy młyn wodny, z około trzystuletnią historią, korzysta z wody Levada do Rei i mieli zboże uprawiane w regionie.
Woda płynie, mechanizm pracuje, ziarno zamienia się w mąkę.
Bez aktualizacji oprogramowania.
Lewadę można było kupić od hrabiego
Levada do Furado, związana z trasą od Ribeiro Frio w stronę Porteli, należy do najstarszych lewad państwowych. Państwo nabyło ją na podstawie umowy zawartej w 1822 roku z pierwszym hrabią Carvalhal. Miała nawadniać pola w Porto da Cruz.
W jej oficjalnym opisie pojawia się również określenie, że transportuje „trzy wody”. Chodzi o połączony układ lewad Furado, Juncal i Serra do Faial, prowadzących wodę z różnych obszarów i do różnych miejsc przeznaczenia.
Dla spacerowicza: jeden strumień.
Dla zarządzających: konkretne źródła, odbiorcy i zasady. Woda wyglądała podobnie, ale trzeba było wiedzieć, komu się należy.
Słynne wodospady oglądamy dzięki dawnym potrzebom rolników
Lewadę Caldeirão Verde zbudowano w XVIII wieku, żeby doprowadzać wodę do terenów rolniczych w Faial. Na trasie do Zielonego Kotła przechodzi się przez cztery tunele wykute w skale.
Dzisiaj przejście tunelem jest częścią przygody. Dla budowniczych oznaczało kolejną przeszkodę, którą trzeba było pokonać, żeby dalej mogły rosnąć uprawy.
Z kolei budowę Levada das 25 Fontes rozpoczęto w 1835 roku, a woda popłynęła nią po raz pierwszy 16 września 1855 roku. Dwadzieścia lat pracy, zanim kanał zaczął spełniać swoje zadanie.
W systemie Rabaçal ta sama woda może służyć produkcji energii w elektrowni Calheta, a następnie nawadnianiu pól.
Zanim trafi do upraw, zdąży jeszcze wykonać dodatkową robotę.
Fachowcy z Madery i pomysł na przekierowanie Nilu
Umiejętności budowniczych lewad zrobiły wrażenie daleko poza wyspą.
Na początku XVI wieku Afonso de Albuquerque rozważał wykorzystanie fachowców z Madery do przekierowania dopływów Nilu, żeby osłabić Egipt. Pomysł pojawił się w jego korespondencji, ale nie został zrealizowany.
Nil został na swoim miejscu.
Sam fakt, że przy tak ambitnym przedsięwzięciu pomyślano o ludziach wykuwających kanały na Maderze, sporo mówi o ich reputacji.
Kiedy następnym razem zatrzymacie się przy lewadzie, popatrzcie przez chwilę na samą wodę. Pomyślcie o robotniku zawieszonym na linie, gospodarzu czekającym na swoją kolej i zegarze odmierzającym podlewanie.
Gdzieś dalej czeka pole, zbiornik albo młyn.
Wy macie dzień spaceru. Ona ma jeszcze pracę do wykonania.